Μια νέα εξέλιξη που ενδέχεται να αναδιαμορφώσει τις ισορροπίες στην ευρωπαϊκή αγορά ελαιολάδου και να δημιουργήσει πρόσθετες πιέσεις για τους Έλληνες παραγωγούς βρίσκεται στο προσκήνιο. Η Τουρκία επιδιώκει να εξασφαλίσει σημαντικά ευνοϊκότερους όρους πρόσβασης στην ευρωπαϊκή αγορά, ζητώντας την αύξηση της αδασμολόγητης ποσόστωσης εξαγωγών ελαιολάδου από τους μόλις 100 τόνους που προβλέπονται σήμερα σε τουλάχιστον 60.000 τόνους. Εάν το αίτημα γίνει αποδεκτό από την Ευρωπαϊκή Ένωση, θα πρόκειται για μια εξέλιξη με ιδιαίτερη σημασία για τις χώρες της Μεσογείου και κυρίως για εκείνες που διαθέτουν ισχυρή ελαιοκομική παραγωγή, όπως η Ελλάδα.
Το αίτημα διατυπώθηκε από τον Σύνδεσμο Εξαγωγέων Ελιάς και Ελαιολάδου Αιγαίου της Τουρκίας, ενόψει της ιδιαίτερα αυξημένης παραγωγής που αναμένεται για την ελαιοκομική περίοδο 2026/2027. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του τουρκικού Εθνικού Συμβουλίου Ελιάς και Ελαιολάδου (UZZK), η παραγωγή ελαιολάδου στη χώρα αναμένεται να φτάσει τους 588.000 τόνους, ενώ στα διαθέσιμα αποθέματα προστίθενται ακόμη 225.000 τόνοι από την προηγούμενη περίοδο. Στην ενίσχυση της παραγωγικής δυναμικότητας συμβάλλουν και οι νέες φυτεύσεις ελαιόδεντρων των προηγούμενων ετών, οι οποίες έχουν πλέον αρχίσει να αποδίδουν καρπούς.
Εφόσον οι προβλέψεις επιβεβαιωθούν, η Τουρκία θα μπορούσε να αναδειχθεί στον δεύτερο μεγαλύτερο παραγωγό ελαιολάδου παγκοσμίως, μετά την Ισπανία. Η αυξημένη προσφορά, ωστόσο, δημιουργεί και ένα σημαντικό εμπορικό πρόβλημα: την ανάγκη εξεύρεσης νέων αγορών για την απορρόφηση των μεγάλων ποσοτήτων.
Γιατί η Τουρκία ζητά πρόσβαση χωρίς δασμούς στην ΕΕ
Οι τουρκικές εξαγωγές ελαιολάδου έχουν υποστεί σημαντική υποχώρηση, γεγονός που ενισχύει την ανάγκη αναζήτησης νέων εμπορικών διεξόδων. Κατά το πρώτο εννεάμηνο του 2026, οι εξαγωγές τουρκικού ελαιολάδου μειώθηκαν κατά 53% σε όγκο, φτάνοντας τους 15.700 τόνους, ενώ η αξία τους υποχώρησε κατά 48%, στα 82,1 εκατομμύρια δολάρια, σε σύγκριση με την αντίστοιχη περίοδο του προηγούμενου έτους. Αντίστοιχη πτωτική πορεία καταγράφηκε και στο πυρηνέλαιο, με τις εξαγωγές να μειώνονται κατά 40% τόσο σε ποσότητα όσο και σε αξία, στους 8.600 τόνους και τα 22,8 εκατομμύρια δολάρια αντίστοιχα.
Ο τουρκικός εξαγωγικός κλάδος ζητά από την κυβέρνηση της χώρας να διαπραγματευτεί με την Ευρωπαϊκή Ένωση και τις Ηνωμένες Πολιτείες την επανεξέταση των εμπορικών περιορισμών που, όπως υποστηρίζει, εμποδίζουν την ανάπτυξη των εξαγωγών. Για την αμερικανική αγορά ζητείται η κατάργηση πρόσθετου δασμού 12,5% στα τουρκικά προϊόντα, ενώ για την ευρωπαϊκή αγορά διεκδικείται η αύξηση της αδασμολόγητης ποσόστωσης, με πρότυπο το καθεστώς που ισχύει για την Τυνησία. Παράλληλα, οι Τούρκοι εξαγωγείς επιδιώκουν αδασμολόγητη πρόσβαση και στην αγορά του Ηνωμένου Βασιλείου, στο πλαίσιο μελλοντικών εμπορικών συμφωνιών.
Το παράδειγμα της Τυνησίας και το πλεονέκτημα των αδασμολόγητων εισαγωγών
Η αναφορά στην Τυνησία έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η χώρα διαθέτει ήδη ειδική αδασμολόγητη ποσόστωση για την εξαγωγή παρθένου ελαιολάδου στην ΕΕ, ύψους 56.700 τόνων ετησίως. Η συγκεκριμένη ποσόστωση αποτελεί σημαντικό εμπορικό πλεονέκτημα για τους Τυνήσιους εξαγωγείς και είναι το μοντέλο στο οποίο επιθυμεί να βασιστεί η τουρκική πλευρά. Για να γίνει αντιληπτή η σημασία του αιτήματος, πρέπει να σημειωθεί ότι οι εισαγωγές ελαιολάδου από τρίτες χώρες υπόκεινται κανονικά σε τελωνειακούς δασμούς, εφόσον δεν καλύπτονται από ειδικές εμπορικές συμφωνίες ή προτιμησιακές ποσοστώσεις. Ο κανονικός δασμός για το σχετικό προϊόν ανέρχεται σε 124,50 ευρώ ανά 100 κιλά. Επομένως, η δυνατότητα εισαγωγής μεγάλων ποσοτήτων χωρίς την επιβάρυνση αυτή θα μπορούσε να προσφέρει στους Τούρκους εξαγωγείς σημαντικό πλεονέκτημα κόστους.
Αξίζει να διευκρινιστεί ότι η τελωνειακή ένωση Ευρωπαϊκής Ένωσης και Τουρκίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως ελεύθερη διακίνηση των αγροτικών προϊόντων, καθώς αυτά δεν καλύπτονται από το ίδιο καθεστώς με τα βιομηχανικά προϊόντα. Το μέγεθος της παρουσίας τρίτων χωρών στην ευρωπαϊκή αγορά αποτυπώνεται και στα στοιχεία του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου. Κατά την περίοδο 2019/2020 έως 2023/2024, η Τυνησία αντιπροσώπευε περίπου το 75% των εισαγωγών ελαιολάδου της ΕΕ από τρίτες χώρες, ενώ το μερίδιο της Τουρκίας διαμορφωνόταν περίπου στο 7,8%. Μια ενδεχόμενη σημαντική αύξηση της τουρκικής ποσόστωσης θα μπορούσε να μεταβάλει αισθητά αυτές τις εμπορικές ισορροπίες.
Πώς μπορεί να επηρεαστεί το ελληνικό ελαιόλαδο
Το βασικό ερώτημα για την Ελλάδα είναι κατά πόσο η διεκδίκηση των 60.000 αδασμολόγητων τόνων μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα στην εγχώρια ελαιοκομία. Η απάντηση δεν αφορά τόσο την ίδια την παραγωγή, η οποία εξαρτάται από τις καιρικές συνθήκες, την καρποφορία, την άρδευση και τις καλλιεργητικές πρακτικές, όσο την εμπορική διάθεση του προϊόντος και τη διαμόρφωση των τιμών. Η πιθανή αύξηση των εισαγωγών τουρκικού ελαιολάδου στην Ευρώπη θα ενίσχυε τη συνολική προσφορά στην αγορά. Σε μια περίοδο κατά την οποία και άλλες μεσογειακές χώρες ενδέχεται να έχουν αυξημένη παραγωγή, η πρόσθετη αυτή ποσότητα θα μπορούσε να δημιουργήσει μεγαλύτερο ανταγωνισμό μεταξύ των προμηθευτών και να ασκήσει πιέσεις στις τιμές χονδρικής και, κατ’ επέκταση, στις τιμές παραγωγού.
Ο κίνδυνος είναι ιδιαίτερα σημαντικός για το ελληνικό χύμα ελαιόλαδο. Μεγάλο μέρος των ελληνικών εξαγωγών κατευθύνεται στην Ιταλία, όπου το ελληνικό προϊόν αποτελεί πρώτη ύλη για επιχειρήσεις τυποποίησης και εμπορίας. Εάν οι ιταλικές επιχειρήσεις αποκτήσουν πρόσβαση σε μεγαλύτερες ποσότητες τουρκικού ελαιολάδου χωρίς δασμολογική επιβάρυνση, θα έχουν τη δυνατότητα να διευρύνουν τις επιλογές προμηθευτών τους. Αυτό θα μπορούσε να περιορίσει τη διαπραγματευτική ισχύ των Ελλήνων εξαγωγέων και να αυξήσει την πίεση για χαμηλότερες τιμές αγοράς.
Η επίδραση δεν θα περιοριζόταν απαραίτητα στην Ιταλία. Η Ισπανία, ως ο μεγαλύτερος παραγωγός ελαιολάδου στον κόσμο και σημαντικός κόμβος εμπορίας και τυποποίησης, αποτελεί επίσης μια αγορά στην οποία οι πρόσθετες τουρκικές ποσότητες θα μπορούσαν να αποκτήσουν εμπορική παρουσία.
Υπάρχει, παράλληλα, και μια δεύτερη διάσταση που αφορά την προστιθέμενη αξία του ελληνικού προϊόντος. Η ενίσχυση της διαθεσιμότητας φθηνότερης πρώτης ύλης από την Τουρκία θα μπορούσε να ενθαρρύνει τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις να χρησιμοποιούν μεγαλύτερες ποσότητες εισαγόμενου ελαιολάδου στις εμπορικές τους δραστηριότητες και στις αναμείξεις προϊόντων διαφορετικής προέλευσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι το ελληνικό ελαιόλαδο θα εξαφανιστεί από τις αγορές, αλλά ότι θα κληθεί να ανταγωνιστεί έναν ακόμη ισχυρό προμηθευτή.
Δεν κινδυνεύουν όλα τα ελληνικά ελαιόλαδα με τον ίδιο τρόπο
Η πίεση δεν θα είναι ίδια για όλες τις κατηγορίες του ελληνικού προϊόντος. Το χύμα ελαιόλαδο, το οποίο διακινείται ως πρώτη ύλη και ανταγωνίζεται άμεσα άλλες προελεύσεις, είναι πιθανό να δεχθεί μεγαλύτερη πίεση. Αντίθετα, τα επώνυμα ελληνικά ελαιόλαδα, τα προϊόντα υψηλής ποιότητας, καθώς και εκείνα που διαθέτουν προστατευόμενη ονομασία προέλευσης (ΠΟΠ) ή προστατευόμενη γεωγραφική ένδειξη (ΠΓΕ), έχουν τη δυνατότητα να διαφοροποιηθούν εμπορικά και να διεκδικήσουν υψηλότερη προστιθέμενη αξία. Αυτό δεν σημαίνει ότι είναι πλήρως προστατευμένα από τις γενικότερες διακυμάνσεις της αγοράς, αλλά η διαφοροποίηση της προέλευσης, της ποιότητας και της ταυτότητας του προϊόντος μπορεί να λειτουργήσει ως σημαντικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα.
Εξίσου σημαντικό ζήτημα είναι η διασφάλιση της γνησιότητας και της ιχνηλασιμότητας του ελαιολάδου. Η ενίσχυση των εισαγωγών από τρίτες χώρες καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την ανάγκη για αποτελεσματικούς ελέγχους, ώστε να διασφαλίζεται η πραγματική προέλευση των προϊόντων και να τηρούνται οι ευρωπαϊκές απαιτήσεις επισήμανσης. Η ενωσιακή νομοθεσία προβλέπει συγκεκριμένους κανόνες για την αναγραφή της προέλευσης και των μειγμάτων ελαιολάδου διαφορετικών χωρών.
Το αίτημα δεν έχει εγκριθεί – Το επόμενο διάστημα θα είναι κρίσιμο
Σε κάθε περίπτωση, είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η αύξηση της αδασμολόγητης ποσόστωσης στους 60.000 τόνους αποτελεί αίτημα του τουρκικού εξαγωγικού κλάδου και όχι απόφαση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Δεν υπάρχει, επομένως, αυτή τη στιγμή δεδομένη έγκριση για την εισαγωγή των συγκεκριμένων ποσοτήτων με μηδενικούς δασμούς. Ωστόσο, η διεκδίκηση αυτή αποκαλύπτει τη στρατηγική της Τουρκίας να ενισχύσει τη θέση της στη διεθνή αγορά ελαιολάδου, αξιοποιώντας την αυξανόμενη παραγωγική της δυναμικότητα και αναζητώντας ευνοϊκότερους όρους πρόσβασης στις μεγάλες καταναλωτικές αγορές.
Για την Ελλάδα, το ζήτημα δεν είναι απλώς μια ακόμη εμπορική διεκδίκηση μιας ανταγωνιστικής χώρας. Είναι μια εξέλιξη που θα πρέπει να παρακολουθηθεί στενά, καθώς μπορεί να επηρεάσει την ανταγωνιστικότητα των ελληνικών εξαγωγών, τις τιμές που λαμβάνουν οι παραγωγοί και τη θέση του ελληνικού ελαιολάδου στην ευρωπαϊκή αλυσίδα εφοδιασμού. Το ζητούμενο για την ελληνική ελαιοκομία είναι να μη στηρίζεται αποκλειστικά στην παραγωγή ενός εξαιρετικού προϊόντος, αλλά να ενισχύσει την τυποποίηση, την εξαγωγική της παρουσία και την εμπορική ταυτότητα του ελληνικού ελαιολάδου. Γιατί σε μια αγορά όπου η ποσότητα και το κόστος αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία, η ποιότητα πρέπει να συνοδεύεται και από την ανάλογη εμπορική στρατηγική.
Πηγή: Cibum
